
Osmanlı döneminde zindanlar, kalebentlikler ve sürgünler, iktidara karşı gelenlerin, muhaliflerin ve farklı düşünenlerin cezalandırılmasında kullanılan yöntemler arasındaydı. Zamanla cezaevi anlayışı değişse de kapatılma, tecrit, kötü muamele ve insan onurunu zedeleyen uygulamalar tarih boyunca farklı biçimlerde varlığını sürdürdü.
Cumhuriyet döneminde de siyasi çalkantılar, darbeler ve olağanüstü dönemler, cezaevlerini toplumsal hafızada derin izler bırakan mekânlara dönüştürdü. Özellikle 12 Mart 1971 döneminde yaşanan baskılar ve 12 Eylül 1980 askerî darbesinin ardından cezaevlerinde uygulanan işkence ve kötü muamele, bu ülkenin hafızasında silinmesi zor izler bıraktı.
Bu karanlık tarihin en acı sembollerinden biri ise Diyarbakır 5 No'lu Askerî Cezaevi oldu. 12 Eylül darbesinden sonra burada yaşanan sistematik işkence, insanlık dışı muamele, aşağılanma ve baskılar, yalnızca mahpusların değil, onların ailelerinin ve bütün bir toplumun hayatında derin yaralar açtı.
Diyarbakır Zindanı, bir dönemin zulmünü, insan onuruna yönelik saldırıları ve hafızalara kazınan acıları temsil eden tarihsel bir simgeye dönüştü.
Ama cezaevlerinin hikâyesi yalnızca içeride yaşananlarla sınırlı değil. Dışarıda bekleyen anneler, babalar, eşler ve çocuklar da bu ağır bedelin bir parçası hâline geliyor. Bir insanın siyasi düşüncesinin, toplumsal mücadelesinin veya yaşadığı tarihsel sürecin bedeli bazen bütün ailesine ödetiliyor. Bir annenin evlat hasreti, bir çocuğun yıllarca süren bekleyişi, bir eşin omuzlarına yüklenen ekonomik ve psikolojik sorumluluklar bu yaranın görünmeyen yüzünü oluşturuyor.
Cezaevleri bu nedenle yalnızca demir parmaklıklar ve yüksek duvarlardan ibaret değildir. Onlar aynı zamanda bir toplumun adaletle, insan haklarıyla ve vicdanıyla kurduğu ilişkinin aynasıdır.
Geçmişin acılarını hatırlamak, yalnızca geçmişte yaşananları anlatmak değildir. Aynı acıların bir daha yaşanmaması için hafızayı diri tutmaktır. Çünkü özgürlük, adalet ve insan onuru hiçbir düşüncenin, hiçbir kimliğin ve hiçbir iktidarın insafına bırakılmayacak kadar değerlidir.
Cezaevleri hâlâ toplumun kanayan yarasıdır. Ve bu yaranın bedelini çoğu zaman yalnızca içeridekiler değil, dışarıdaki masum aileler de ödemektedir.
Cezaevlerinden söz edildiğinde çoğumuz “bizi ilgilendirmeyen bir yer” diye düşünüp geçiyoruz. Oysa son aylarda insan hakları örgütlerinin raporlarına, tutsak ailelerinin anlattıklarına ve Meclis’e giden önergelere birlikte bakınca başka bir tablo çıkıyor. Aynı sorunlar farklı şehirlerde, farklı cezaevlerinde, hemen hemen aynı biçimde tekrar ediyor.
İHD’nin verilerine göre 1 Ekim itibarıyla cezaevlerinde 434 bin 337 kişi var. Bunların 21 binden fazlası kadın, yaklaşık 5 bini çocuk, 7 bini de 65 yaşın üzerinde. Avrupa Konseyi’nin verilerine göre Türkiye, 100 bin kişiye düşen 458 mahpusla Avrupa’da hapsetme oranında zirvede ve cezaevlerinde yüzde 131'lik bir kapasite aşımı var. Herkesin birbirinin üstüne yığıldığı bir yerde önce geri çekilen şeyler sağlık, hijyen, görüş ve kitap oluyor. İHD İstanbul Şubesi’nin Marmara cezaevleri için hazırladığı rapor, sadece temmuz-eylül aylarında 899 hak ihlali kaydetmiş. Bunların 258'i darp, kötü muamele ve onur kırıcı davranış, 136'sı iletişim hakkı ihlali ve tecrit, 117'si sağlık hakkı ihlali. ÖHD’nin Ege’deki cezaevleri için yaptığı değerlendirme ise ihlallerin artık tek tek olaylar olmaktan çıkıp sistematik bir krize dönüştüğünü söylüyor.
Bu tablonun en ağır yanı, son aylarda hayatını kaybeden tutsaklar. Mehmet Edip Taşar, Marmara 5 No’lu L Tipi Cezaevi’nde tutuluyordu. Defalarca hastaneye kaldırılmış, 19. kez anjiyo yapılmış, cezaevinde 40 kiloya kadar düşmüştü. Adli Tıp Kurumu hakkında üç kez “cezaevinde kalabilir” raporu verdi. Sonunda “kalamaz” raporu çıktığında ise bu rapor işleme konulamadan Taşar yaşamını yitirdi. Kâğıt üstündeki karar, insana yetişemedi.
Metris R Tipi’nde tutulan 73 yaşındaki Abdullah Tırpan’ın hikâyesi de benzer. Ailesinden edinilen bilgilere göre sol bacağı diz altından kesilmiş, sağlığı kötüleşince yoğun bakıma alınıp entübe edilmişti. 26 Ekim’de hayatını kaybetti. Van Yüksek Güvenlikli Cezaevi’nde tutulan Tuncer Sağlam ise sevk edildiği Ankara Etlik Şehir Hastanesi’nde 25 gün tedavi gördükten sonra 7 Kasım’da öldü. Avukatının tahliye başvurusunda 10 santimetrelik bir kitle, damar invazyonu ve olası metastaz bulgularının bulunduğu yazılmıştı. Buna rağmen tahliye edilmemişti. Sağlam, “örgüt propagandası” iddiasıyla tutuklanmıştı. Bunlara şüpheli ölümler de ekleniyor. Batman Beşiri Yüksek Güvenlikli Cezaevi’nde şüpheli biçimde yaşamını yitiren 11 yıllık mahpus Mehmet Çeviren, memleketi Mardin’in Derik ilçesinde toprağa verildi. Aileler ve insan hakları örgütleri, “intihar” açıklamalarının ardında ihmal ve yalnızlaştırma olduğunu söylüyor. BirGün’ün ağustosta duyurduğu rakam da bu kaygıyı büyütüyor: Sekiz ayda 44 mahpus yaşamını yitirmiş.
Asıl korku, bugün hâlâ içeride olanlar için. İHD’nin tespitlerine göre en az bin 412 hasta mahpus var. Bunların 335'i ağır hasta, 230'u günlük yaşamını tek başına sürdüremiyor. Gerçek sayının daha yüksek olduğu da belirtiliyor. Midesi tamamen alınmış, beyin kanaması geçirmiş ve yüzde 93 engelli olan 62 yaşındaki Mehmet Elçe, “cezaevinde kalamaz” ve “yaşamını tek başına sürdüremez” raporlarına rağmen tahliye edilmiyor. Yüzde 96 engelli, serebral palsi hastası İrfan Yılmaz için de Adli Tıp’ın “kalamaz” raporu var, ama kapı yine açılmıyor. Elazığ 2 No’lu F Tipi’nde tutulan 70 yaşındaki Mehmet Şirin Çelik temmuzda beyin kanaması geçirdi. 31 yıldır cezaevinde olan 75 yaşındaki kalp hastası Mehmet Sait Yıldırım ise ağustosta İdare ve Gözlem Kurulu mülakatına çıkarıldı. 74 yaşındaki Mehmet Emin Çam, Taşar’ın ölümünün ardından oluşan yoğun kamuoyu baskısıyla yalnızca altı aylığına tahliye edilebildi. Peki bir insanı dışarı çıkarmak için kamuoyu baskısı gerekiyorsa, baskının olmadığı yerde ne oluyor? Hak örgütlerinin her hafta farklı bir hasta tutsağın adını anarak eylem yapmasının nedeni bu. Hasta Mahpuslara Özgürlük İnisiyatifi’nin eylemi çoktan 604'üncü haftaya ulaştı. İHD Adana ve ÖHD’nin ekim raporu da ağız içi arama dayatması yüzünden hasta mahpusların hastaneye sevklerinin engellendiğini söylüyor. Yani insan tedavi olmak için kabul etmek istemediği bir uygulamaya boyun eğmek zorunda bırakılıyor.
Bu yazının belki de en önemli kavramı “infaz yakma.” Bir mahpus cezasının belli bir kısmını çektiğinde, iyi hâlli sayılırsa koşullu salıverilme hakkı doğuyor. Kararı ise cezaevindeki İdare ve Gözlem Kurulları veriyor. ÖHD’ye göre bu kurullar adeta paralel bir yargı gibi çalışıyor. Yasal süresi dolmuş, tahliye tarihi gelmiş insanlar hakkında keyfi kararlar alıp onları ikinci kez cezalandırıyor. Gerekçeler çoğu zaman havada. İzmir Kadın Kapalı Cezaevi için yapılan açıklamada mahpusun gardiyanlara kolaylık sağlamadığı, personelle mesafeli durduğu, siyasi mahpuslara kurs imkânı verilmediği hâlde kursa katılmadığı gibi gerekçelerin gösterildiği anlatılıyor. Yani kişinin elinde olmayan bir şey, “kötü hâl” sayılıyor. ÖHD, 2026'nın ilk on ayında en az 116 tutuklunun tahliyesinin ertelendiğini açıkladı.
Hüseyin Bilecan’ın durumu bunu çok iyi anlatıyor. 1994'ten beri cezaevinde olan Bilecan’ın koşullu salıverilme tarihi 10 Ocak 2024'tü. Tahliyesi üç kez altı ay, ardından bir yıl daha ertelenerek 26 Haziran 2026'ya kadar uzatıldı. Otuz yılı aşkın süredir içeride olan, çıkış tarihini bilen ve o tarihin defalarca kaydığını gören bir insanı düşünün. Bu, umudun hesaplı biçimde aşındırılması demek. Ailelerin ve tutsak yakınlarının dile getirdiği bir başka çelişki ise daha da sarsıcı: Önce kitap verilmiyor, sonra “kitap okumadınız” denilerek infaz yakılıyor.
Çünkü cezaevinde kitap, dış dünyaya açılan tek pencere ve o pencere de sürekli kapatılıyor. Kandıra 2 No’lu F Tipi’ndeki hasta mahpus Mahmut Aba’ya gelen Kürtçe kitap “içeriği sakıncalı” denilerek verilmedi. Bandırma 1 No’lu T Tipi’nde bir mahpusun defteri, kitabı ve radyosuna el konuldu, hakkında “yasak eşya” suçlamasıyla dava açıldı. Konuyu Meclis’e DEM Partili Cengiz Çiçek taşıdı. Kırşehir S Tipi’nden gönderdiği mektupta Nurullah Sertkaya, 30 yılı aşkın süredir tutulan hasta mahpusların tahliyelerinin ertelendiğini, su sınırlaması uygulandığını, kitap ve gazetelere erişimin engellendiğini yazdı. Meclis’e verilen bir önergede de Kürtçe şarkı sözlerinin, el yazılarının ve edebî çalışmaların disiplin cezasına konu edilmesinin hukuki dayanağı soruluyor. Anayasa Mahkemesi daha önce bir mahpusa kitapların verilmemesini ifade özgürlüğü ihlali saymıştı. Ama kararlar çoğu zaman cezaevi kapısında bekliyor. Kürtçe kitaplar için durum daha da zor. Tutsakların yazdığı Kürtçe şiirleri bir kitapta toplamak isteyen girişimlerin değeri de burada ortaya çıkıyor. Bu, içerideki yazının dışarıya ulaşması ve dışarıdaki kitabın içeriye girmesi çabası.
Cezanın gölgesi ailelere de düşüyor. Memleketinden yüzlerce kilometre uzağa sevk edilen bir mahpusun annesi, babası ya da çocuğu görüş için günlerce yol tepiyor. Telefon edilmeyen her akşam, ulaşmayan her mektup evde kaygıya dönüşüyor. Mahpus hasta olduğunda haberi ilk duyan ve duyuran yine aileler, dernekler ve avukatlar oluyor.
Talepler aslında çok sade. Ağır hasta mahpuslar Adli Tıp raporlarına ve bağımsız hekim görüşüne uyularak derhal tahliye edilsin. İdare ve Gözlem Kurulları’nın soyut gerekçelerle koşullu salıverilmeyi engelleme yetkisi sınırlandırılsın. Hak örgütlerinin istediği gibi bu kurullar yeniden düzenlensin. Kitap, gazete ve dergi kısıtlamalarına son verilsin. Şüpheli ölümler bağımsız ve şeffaf biçimde soruşturulsun. Kuyu tipi cezaevlerindeki tecrit uygulamaları gözden geçirilsin. Bunları gerçekleştirecek olanlar elbette karar vericiler. Ama bunun için toplumun bilmesi, konuşması, sorması gerekiyor. Bir haberi paylaşmak, ailelerin sesine kulak vermek, bir hasta mahpusun adını duymak küçük görünebilir. Oysa her bir ismin ardında susan, kapanan, bekleyen kapılar var. O kapıların açılması da önce sesin duyulmasıyla başlıyor.






